Дар пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон – шаҳри Душанбе муассисае фаъолият мекунад, ки дар ташаккул ва рушди илми ватанӣ, ҳифзу омӯзиши мероси таърихию фарҳангӣ ва тарбияи наслҳои донишманду соҳибмаърифат нақши муҳим дорад. Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии илмии кишвар маркази муттаҳидкунандаи неруи зеҳнӣ ва пажӯҳишии ҷумҳурӣ буда, дар пешрафти соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа саҳми арзанда мегузорад.
Таърихи ташаккули Академия ба моҳи январи соли 1933 рост меояд, ки дар Тоҷикистон Пойгоҳи Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ таъсис дода шуд. Дар ибтидо фаъолияти он самтҳои геология, ботаника, зоология ва паразитология, хокшиносӣ ва илмҳои гуманитариро фаро мегирифт. Соли 1940 пойгоҳ ба Филиали Академияи илмҳои Иттиҳоди Шӯравӣ дар Тоҷикистон табдил ёфта, заминаи ташаккули муассисаи мустақили илмиро фароҳам овард. Ниҳоят, соли 1951 Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон таъсис ёфт. Нахустин президенти он арбоби барҷастаи илму адаби тоҷик, академик Садриддин Айнӣ интихоб гардид. Дар солҳои минбаъда донишмандони маъруф, аз ҷумла Султон Умаров, Муҳаммад Осимӣ, Собит Неъматуллоев ва дигарон роҳбарии ин муассисаи бонуфузро ба уҳда доштанд.
Бо ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ Академия марҳалаи нави рушдро оғоз намуда, бо назардошти талаботи замон ва ҳадафҳои стратегии кишвар фаъолияти илмӣ-таҳқиқотии худро густариш дод. Имрӯз Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон таҳқиқоти бунёдӣ ва амалиро дар самтҳои гуногуни илм ба роҳ монда, ба омӯзиши масъалаҳои муҳими иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ, истифодаи самараноки дастовардҳои илмӣ ва омода намудани кадрҳои илмии баландихтисос мусоидат менамояд. Дар доираи фаъолияти он самтҳои илмҳои дақиқу техникӣ, табиатшиносӣ, тиббӣ ва ҷамъиятшиносӣ фаро гирифта шуда, муассисаҳои илмӣ, марказҳои таҳқиқотӣ ва китобхонаи марказии илмӣ барои пешбурди пажӯҳишҳо заминаи мусоид фароҳам меоранд.
Дар солҳои гуногун олимони барҷастаи тоҷик ва хориҷӣ бо фаъолияти пурсамари худ ба рушди Академия мусоидат намуда, дар омӯзиши таърих, забон, адабиёт, табиат, сарватҳои зеризаминӣ ва дигар паҳлуҳои ҳаёти кишвар саҳми назаррас гузоштаанд. Осори илмии онҳо имрӯз низ барои муҳаққиқон ва наслҳои ҷавон сарчашмаи арзишманди дониш ба шумор меравад. Аз ин рӯ, Академияи миллии илмҳо на танҳо маркази таҳқиқоту кашфиёт, балки макони ҳифзи хотираи илмӣ ва идомаи анъанаҳои донишпарварии миллати тоҷик мебошад.
Аз 16 январи соли 2024 роҳбарии Академияи миллии илмҳои Тоҷикистонро Қобилҷон Хушвахтзода ба уҳда дорад. Мутобиқи Оиннома, Академия муассисаи худидорашавандаи олии илмии кишвар буда, дар фаъолияти худ ба Конститутсия ва қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон такя менамояд ва ба Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ мебошад.
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон бо таърихи пурғановат, саҳми арзанда дар рушди илми ватанӣ ва нақши муҳим дар тарбияи мутахассисони соҳибмаърифат яке аз муассисаҳои арзишманди пойтахт ба ҳисоб меравад. Ин боргоҳи илму маърифат таҷассумгари талоши пайвастаи миллат барои шинохти гузашта, дарки воқеияти имрӯз ва бунёди фардои пешрафта буда, бо фаъолияти худ ба таҳкими нуфузи илми тоҷик дар арсаи миллӣ ва байналмилалӣ мусоидат менамояд.