Бахшида ба 32-юмин солгарди қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
Дар таърихи ҳар миллат рӯйдодҳое мавҷуданд, ки аҳаммияти онҳо аз доираи як давраи муайян фаротар рафта, ба сарнавишти наслҳои минбаъда таъсири амиқ мегузоранд. Барои миллати тоҷик қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар 6 ноябри соли 1994 аз ҷумлаи чунин рӯйдодҳои тақдирсоз ба ҳисоб меравад. Ин сана на танҳо рӯзи қабули санади олии ҳуқуқӣ, балки оғози марҳалаи нави ташаккули низоми конститутсионӣ, таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ ва муайян гардидани самтҳои асосии рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад.
Конститутсия шиносномаи ҳуқуқии давлат, таҷассумгари иродаи мардум ва пайвандгари манфиатҳои наслҳои гузаштаву имрӯза ва оянда мебошад. Агар Истиқлолияти давлатӣ ба миллати тоҷик имконияти мустақилона муайян намудани сарнавишти худро фароҳам оварда бошад, Конститутсия ин истиқлолиятро дар низоми ҳуқуқӣ таҳким бахшида, барои фаъолияти давлат ва ҷомеа заминаи устувор гузошт.
6 ноябри соли 1994 мардуми Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи давлати соҳибистиқлоли худро қабул намуданд. Ин рӯйдод дар шароите ба вуқӯъ пайваст, ки кишвар давраи бисёр ҳассосу мураккаби таърихиро аз сар мегузаронид. Ҷанги шаҳрвандӣ, мушкилоти иқтисодӣ ва зарурати барқарор намудани суботи сиёсӣ қабули санади нави олии ҳуқуқиро ба яке аз масъалаҳои муҳимтарини рӯз табдил дода буданд.
Дар ин марҳалаи ҳассос нақши роҳбарияти сиёсии кишвар, аз ҷумла муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки он замон Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буданд, дар ташаккули заминаҳои ҳуқуқии давлатдорӣ ва пешбурди раванди барқарорсозии сохторҳои давлатӣ назаррас буд. Қабули Конститутсия барои муайян намудани сохтори ҳокимият, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва таҳкими низоми ҳуқуқии кишвар заминаи муҳим фароҳам овард.
Аҳаммияти таърихии Конститутсияи соли 1994 пеш аз ҳама дар он ифода меёбад, ки Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ намуда, шакли идораи президентиро муқаррар кард. Ҳамзамон, Тоҷикистон ҳамчун давлати иҷтимоӣ эътироф гардид, ки барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад.
Яке аз арзишмандтарин хусусиятҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он аст, ки инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф мекунад. Моддаи 5-и Конститутсия маҳз ҳамин принсипи бунёдиро муқаррар менамояд. Моҳияти ин меъёр дар он зоҳир мегардад, ки ҳадафи асосии давлатдорӣ танҳо ташкили ҳокимият нест, балки ҳифзи шаъну шараф, ҳуқуқ, озодӣ ва манфиатҳои қонунии инсон мебошад.
Ҳуқуқ ба ҳаёт, таҳсил, меҳнат, ҳифзи саломатӣ, озодии сухан, иштирок дар ҳаёти сиёсӣ ва баробарӣ дар назди қонун аз ҷумлаи кафолатҳои муҳими конститутсионӣ мебошанд. Аммо ин ҳуқуқҳо танҳо дар сурате мазмуни воқеӣ пайдо мекунанд, ки механизмҳои ҳифз ва татбиқи онҳо самаранок фаъолият намоянд.
Яке аз принсипҳои муҳимтарини давлатдории конститутсионӣ волоияти қонун мебошад. Мувофиқи моддаи 10-и Конститутсия, Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дошта, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Ин маънои онро дорад, ки ҳеҷ шахс, мансабдор ё мақомоти давлатӣ набояд худро болотар аз Конститутсия ва қонун ҳисобад. Маҳз ҳамин принсип асоси адолат, масъулияти мақомоти давлатӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба низоми ҳуқуқӣ мебошад.
Конститутсия ҳамзамон принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатиро ба шохаҳои қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар менамояд. Ин низом барои муайян намудани ваколатҳои мақомоти давлатӣ, таъмини фаъолияти муназзами онҳо ва пешгирии тамаркузи бемаҳдуди ҳокимият аҳаммияти муҳим дорад.
Ҷанбаи дигари муҳими Конститутсия ба масъалаи ваҳдати миллӣ ва ҳифзи ягонагии давлат иртибот дорад. Қонуни асосӣ баробарҳуқуқии шаҳрвандонро новобаста аз миллат, забон, эътиқод ва мавқеи иҷтимоӣ кафолат дода, барои ташаккули муҳити ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамзистии осоишта заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.
Дар ин раванд забони давлатӣ низ ҷойгоҳи махсус дорад. Моддаи 2-и Конститутсия забони давлатии Тоҷикистонро забони тоҷикӣ муқаррар намудааст. Ин меъёр барои таҳкими мақоми забони миллӣ, ҳифзи мероси маънавӣ ва густариши худшиносии фарҳангии ҷомеа аҳаммияти бузург дорад.
Дар давраи соҳибистиқлолӣ ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон се маротиба — солҳои 1999, 2003 ва 2016 — тавассути раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин тағйирот ба масъалаҳои сохтори ҳокимияти давлатӣ, фаъолияти ниҳодҳои сиёсӣ ва дигар самтҳои танзими конститутсионӣ дахл доштанд.
Дар шароити ҷаҳони муосир аҳаммияти Конститутсия боз ҳам бештар эҳсос мешавад. Рушди технологияҳои рақамӣ, густариши зеҳни сунъӣ ва тағйирёбии муносибатҳои иҷтимоӣ масъалаҳои наверо ба миён мегузоранд, ки ҳалли онҳо ба фарҳанги баланди ҳуқуқӣ ва низоми самараноки қонунгузорӣ вобаста аст. Ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти иттилоотӣ ва истифодаи масъулиятноки технологияҳо аз масъалаҳое мебошанд, ки бояд дар заминаи арзишҳои конститутсионӣ танзим гарданд.
Маҳз дар ҳамин ҷо робитаи Конститутсия бо илму маориф ва тарбияи насли наврас равшан мегардад. Зеро ҷомеаи ҳуқуқбунёд бе шаҳрвандони дорои маърифати ҳуқуқӣ ташаккул ёфта наметавонад. Муассисаҳои таълимӣ дар ин раванд вазифаи муҳим доранд. Хонанда бояд аз синни мактабӣ дарк намояд, ки Конститутсия танҳо китобе барои мутолиа дар рӯзҳои ид нест, балки санадест, ки ба зиндагии ҳаррӯзаи ӯ иртибот дорад.
Омӯзиши Конститутсия набояд танҳо бо аз ёд кардани моддаҳо маҳдуд гардад. Зарур аст, ки хонандагон мазмуни меъёрҳои онро тавассути мисолҳои воқеии ҳаётӣ дарк намоянд, ҳуқуқу уҳдадориҳои худро бишиносанд ва фарҳанги эҳтиром ба қонунро дар рафтори ҳаррӯзаи худ ташаккул диҳанд. Омӯзгоре, ки ба хонанда адолат, масъулият ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро меомӯзонад, дар асл ба ташаккули фарҳанги конститутсионии ҷомеа саҳм мегузорад.
Конститутсия танҳо ҳуқуқ намедиҳад, балки масъулият низ талаб мекунад. Эҳтироми ҳуқуқи дигарон, риояи қонун, ҳифзи табиат, пардохти андозҳои муқаррарнамудаи қонун ва ҳимояи Ватан аз ҷумлаи уҳдадориҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд. Аз ин рӯ, ватандӯстӣ бояд на танҳо дар ифтихор аз таърих ва рамзҳои давлатӣ, балки дар меҳнати ҳалол, рафтори қонунӣ, мубориза бо коррупсия ва саҳмгузорӣ дар ободии кишвар таҷассум ёбад.
Сию ду соли амали Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки аҳаммияти онро дар ташаккули давлатдории муосир арзёбӣ намоем. Дар ин муддат заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ, низоми қонунгузорӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ ташаккул ёфта, Тоҷикистон роҳи муайяни рушди конститутсиониро тай намуд. Бо вуҷуди ин, таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёд раванди доимӣ буда, такмили қонунгузорӣ, таъмини адолати судӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва масъулияти шаҳрвандонро талаб мекунад.
Арзиши воқеии Конститутсия танҳо бо мазмуни меъёрҳои он муайян намегардад. Бузургии он замоне бештар эҳсос мешавад, ки ҳар як меъёраш дар зиндагии мардум татбиқ гардад, ҳуқуқи инсон ҳимоя ёбад, адолат таъмин шавад ва шаҳрванд ба ояндаи худ эътимод дошта бошад.
Конститутсия танҳо санади ҳуқуқӣ нест — он аҳдномаи масъулияти давлат ва ҷомеа, пайванди таърих ва оянда, меъёри адолат ва заминаи ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандон мебошад.
Агар истиқлолият рамзи озодии миллат бошад, Конститутсия низоми ҳуқуқии ҳифзи ин озодиро муайян мекунад. Агар ваҳдати миллӣ асоси ҳамбастагии ҷомеа бошад, Конститутсия қоидаҳои ҳуқуқии зиндагии муштаракро муқаррар менамояд. Агар илму маърифат неруи пешбарандаи ҷомеа бошанд, Конститутсия кафолатҳои ҳуқуқии рушди инсонро фароҳам меорад.
Бигзор 6 ноябр — Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳар яки мо на танҳо рӯзи ифтихор аз дастовардҳои давлатдорӣ, балки рӯзи таҷдиди масъулият дар назди Ватан, қонун, ҷомеа ва наслҳои оянда бошад!
Зеро давлат бо қонун устувор мегардад, ҷомеа бо адолат пеш меравад ва миллат бо ваҳдату маърифат ояндаи худро месозад!
Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муборак, ҳамватанони азиз!
