Конститутсия дар низоми давлатдории ҳар як кишвар мақоми олии ҳуқуқӣ ва аҳаммияти сарнавиштсоз дорад. Он на танҳо санади асосии муайянкунандаи сохтори сиёсӣ ва ҳуқуқии давлат, балки таҷассумгари ормонҳои миллӣ, арзишҳои умумибашарӣ, иродаи халқ ва заминаи устувори рушди тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа мебошад. Маҳз тавассути Конститутсия асосҳои сохтори давлатдорӣ, низоми мақомоти ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳо ва уҳдадориҳои инсон ва шаҳрванд муайян гардида, самтҳои асосии рушди сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии мамлакат муқаррар карда мешаванд.
Барои мардуми Тоҷикистон қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6-уми ноябри соли 1994 рӯйдоди бузурги таърихӣ ва оғози марҳилаи нави давлатсозии миллӣ ба шумор меравад. Ин санади тақдирсоз дар шароите қабул гардид, ки давлати тозаистиқлоли тоҷикон бо мушкилоти мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд ва зарурати таҳкими пояҳои истиқлолият, барқарорсозии сохторҳои давлатӣ, таъмини қонуният ва муайян намудани дурнамои рушди мамлакат аҳаммияти аввалиндараҷа пайдо карда буд.
Аз ин рӯ, Конститутсияро метавон на танҳо шиносномаи ҳуқуқии давлат, балки шоҳсутуни давлатдории миллӣ, кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва яке аз муҳимтарин омилҳои таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва рушди устувори ҷомеа арзёбӣ намуд.
Заминаҳои таърихӣ ва зарурати қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
Таърихи давлатдории ҳар як миллат аз рӯйдодҳое иборат аст, ки дар ташаккули сарнавишти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии он нақши ҳалкунанда мегузоранд. Барои миллати тоҷик яке аз чунин рӯйдодҳои тақдирсоз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ 9-уми сентябри соли 1991 мебошад. Истиқлолият барои эҳёи давлатдории миллӣ, интихоби роҳи мустақили рушд ва ташаккули низоми нави сиёсиву ҳуқуқии кишвар имкониятҳои таърихӣ фароҳам овард.
Аммо соҳибистиқлол гардидани давлат дар баробари имкониятҳои нав масъулиятҳои бузургро низ ба миён гузошт. Зарурати таъсиси ниҳодҳои нави давлатӣ, ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ, муайян намудани муносибатҳои байни мақомоти ҳокимият ва таъмини ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон аз ҷумлаи масъалаҳои муҳимтарини давраи аввали соҳибистиқлолӣ буданд.
Дар оғози солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ба буҳрони шадиди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дучор гардид. Ҷанги шаҳрвандӣ, нооромии сиёсӣ, коста гардидани фаъолияти баъзе сохторҳои давлатӣ ва мушкилоти иқтисодӣ ба раванди ташаккули давлати мустақил таъсири ҷиддӣ расониданд. Дар чунин шароити ҳассос ҳифзи истиқлолият, таъмини амнияти миллӣ, барқарор намудани сохторҳои давлатӣ ва нигоҳ доштани ягонагии сарзамини кишвар аҳаммияти ҳаётан муҳим пайдо кард.
Дар ин марҳилаи тақдирсоз Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон мавқеи махсус касб намуд. Қарорҳои иҷлосия барои барқарор намудани фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва муайян кардани самтҳои минбаъдаи рушди мамлакат замина гузоштанд. Интихоби Эмомалӣ Раҳмон ба ҳайси Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оғози марҳилаи нави фаъолияти роҳбарияти сиёсии кишвар ва талошҳои пайгирона барои барқарор намудани сулҳу субот гардид.
Дар чунин вазъияти мураккаб зарурати таҳияи санади олии ҳуқуқие ба миён омад, ки бояд асосҳои сохтори давлат, низоми мақомоти ҳокимият, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, кафолатҳои истиқлолияти давлатӣ ва самтҳои асосии рушди ҷомеаро муайян мекард.
Конститутсияи қаблӣ, ки дар шароити дигар низоми сиёсиву иҷтимоӣ таҳия шуда буд, дигар наметавонист тамоми талабот ва воқеияти давлати соҳибистиқлолро фаро гирад. Бинобар ин, таҳияи Конститутсияи нав ба яке аз вазифаҳои муҳимтарини давлатсозӣ табдил ёфт.
Дар ин раванд ба эътибор гирифтани таҷрибаи таърихии давлатдории тоҷикон, арзишҳои миллӣ, принсипҳои демократия, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва меъёрҳои эътирофшудаи ҳуқуқи байналмилалӣ аҳаммияти махсус дошт.
Ниҳоят, 6-уми ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тавассути раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Ин рӯйдод на танҳо оғози марҳилаи нави рушди низоми ҳуқуқии мамлакат, балки қадами муҳим дар роҳи таҳкими истиқлолияти давлатӣ, эҳёи давлатдории миллӣ ва муайян намудани ояндаи сиёсиву иҷтимоии кишвар буд.
Ҳамин тариқ, қабули Конститутсия дар таърихи навини Тоҷикистон ҳамчун рӯйдоди бузурги сиёсиву ҳуқуқӣ сабт гардида, барои ташаккули давлати соҳибистиқлол ва муайян намудани низоми нави муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи устувор гузошт.
Конститутсия — заминаи ҳуқуқии ташаккули давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд
Яке аз дастовардҳои муҳими Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он ифода меёбад, ки он асосҳои сохтори конститутсионии давлати соҳибистиқлолро муайян намуда, хусусиятҳои асосии давлатдорӣ ва принсипҳои ташкили ҳокимияти давлатиро муқаррар кардааст.
Мутобиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ҳамчунин, Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда, сиёсати он ба фароҳам овардани шароите равона гардидааст, ки зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаи инсонро таъмин менамояд. Шакли идораи Ҷумҳурии Тоҷикистон президентӣ мебошад.
Ҳар яке аз ин хусусиятҳои конститутсионӣ мазмун ва аҳаммияти махсуси сиёсиву ҳуқуқӣ дорад.
Соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро дар муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва амалӣ намудани ҳокимияти давлатӣ ифода мекунад. Ин принсип кафолати мустақилияти сиёсӣ ва ҳуқуқии мамлакат буда, ҳифзи он вазифаи умумимиллии ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон мебошад.
Демократӣ будани давлат пеш аз ҳама, дар эътирофи халқ ҳамчун сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ зоҳир мегардад. Моддаи 6 Конститутсия ин принсипро мустаҳкам намуда, халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф мекунад. Халқ ҳокимияти худро бевосита тавассути раъйпурсӣ ва интихобот, инчунин ба воситаи намояндагони худ амалӣ менамояд.
Ин меъёр аҳаммияти муҳими сиёсӣ дошта, иштироки шаҳрвандонро дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва идоракунии давлатӣ ҳамчун яке аз асосҳои низоми демократӣ муайян мекунад.
Ҳуқуқбунёд будани давлат маънои онро дорад, ки Конститутсия ва қонунҳо асоси фаъолияти мақомоти давлатӣ, ташкилоту муассисаҳо ва шаҳрвандонро ташкил медиҳанд. Дар чунин низом эҳтироми қонун, баробарии ҳама дар назди он, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва масъулияти мақомоти давлатӣ аҳаммияти аввалиндараҷа доранд.
Мувофиқи моддаи 10 Конститутсия, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Ин муқаррарот аҳаммияти махсус дорад, зеро волоияти Конститутсияро дар низоми ҳуқуқии кишвар таъмин намуда, мутобиқати қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқиро ба талаботи он тақозо менамояд.
Дунявӣ будани давлат яке аз хусусиятҳои муҳими сохтори конститутсионии Тоҷикистон мебошад. Ин принсип барои таъмини мустақилияти мақомоти давлатӣ аз ташкилотҳои динӣ, баробарии шаҳрвандон сарфи назар аз эътиқод ва ҳифзи озодии виҷдон заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меорад.
Ягонагии давлат бошад, тамомияти арзӣ, ягонагии низоми ҳокимияти давлатӣ ва фазои ягонаи ҳуқуқии мамлакатро ифода менамояд.
Дар баробари ин, моддаи 5 Конститутсия муқаррар менамояд, ки инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Ин меъёр яке аз муҳимтарин принсипҳои ҳуқуқии давлатдории муосир буда, муносибати давлатро ба инсон ва мақоми ӯ дар ҷомеа муайян мекунад.
Мазмуни ин муқаррарот дар он ифода меёбад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ бояд ба эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон равона гардад. Ҳифзи ҳаёт, қадр, номус, ҳуқуқ ва озодиҳои шаҳрвандон аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими давлат маҳсуб мешавад.
Ҳамчунин, тибқи моддаи 9 Конститутсия, ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ ҷудо мешавад. Принсипи таҷзияи ҳокимият барои муайян намудани салоҳияти ҳар як шохаи ҳокимият, пешгирии мутамарказшавии аз ҳад зиёди ваколатҳо ва таъмини фаъолияти муназзами низоми идоракунии давлатӣ аҳаммияти муҳим дорад.
Моҳияти ин принсип дар он аст, ки ҳар як шохаи ҳокимият дар доираи салоҳияти конститутсионӣ ва қонунгузории муайяншуда фаъолият намуда, ҳамзамон дар низоми ягонаи давлатдорӣ масъулияти худро иҷро мекунад.
Ҳамин тариқ, муқаррароти моддаҳои 1, 5, 6, 9 ва 10 дар маҷмӯъ асосҳои муҳимтарини сохтори конститутсионии Тоҷикистонро ташкил дода, барои ташаккули низоми устувори давлатдорӣ ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои шаҳрвандон заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд.
Моддаи 41 — кафолати конститутсионии ҳуқуқ ба таҳсил
Дар низоми ҳуқуқу озодиҳои конститутсионӣ ҳуқуқ ба таҳсил мавқеи махсус дорад. Зеро маориф яке аз омилҳои асосии рушди шахсият, ташаккули ҷаҳонбинӣ, баланд бардоштани сатҳи маърифат ва пешрафти иқтисодиву иҷтимоии ҷомеа мебошад.
Таҳсил ба инсон имконият медиҳад, ки дониш, малака ва қобилиятҳои худро инкишоф дода, дар ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва сиёсии ҷомеа иштироки фаъолона дошта бошад. Аз ин ҷиҳат, ҳуқуқ ба таҳсил на танҳо ҳуқуқи шахсӣ, балки яке аз шартҳои муҳими рушди устувори давлат ва ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Дар ин замина, моддаи 41 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон чунин муқаррар менамояд:
«Ҳар шахс ҳуқуқи таҳсил дорад. Таълими умумии асосӣ ҳатмист. Давлат таълими умумии асосии ҳатмии ройгонро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ кафолат медиҳад.
Шахс дар доираи муқаррарнамудаи қонун дар муассисаҳои таълимии давлатӣ метавонад ба таври ройгон таълими миёнаи умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ ва олии касбӣ гирад.
Шаклҳои дигари таълимро қонун муайян мекунад».
Мазмуни ин модда аз чанд ҷанбаи муҳими ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ ва тарбиявӣ иборат мебошад.
Аввалан, эътирофи ҳуқуқи таҳсил барои ҳар шахс.
Ибораи «Ҳар шахс ҳуқуқи таҳсил дорад» хусусияти умумӣ ва фарогири ин ҳуқуқро ифода мекунад. Яъне, ҳуқуқ ба таҳсил ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои бунёдии инсон эътироф гардида, барои ҳар як шахс имконияти гирифтани дониш ва инкишофи қобилиятҳои зеҳниро фароҳам меорад.
Ин муқаррарот барои таъмини дастрасии шаҳрвандон ба таҳсил ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар дар соҳаи маориф заминаи ҳуқуқӣ муайян менамояд.
Дуюм, ҳатмӣ будани таълими умумии асосӣ.
Ин меъёр нишон медиҳад, ки гирифтани маълумоти умумии асосӣ танҳо ҳуқуқи шахс набуда, балки аҳаммияти муҳими ҷамъиятӣ низ дорад. Зеро саводнокӣ, азхуд намудани донишҳои асосии илмӣ ва ташаккули ҷаҳонбинии дуруст барои рушди шахсият ва иштироки бошууронаи инсон дар ҳаёти ҷомеа заминаи зарурӣ мебошанд.
Ҳатмӣ будани таълими умумии асосӣ инчунин ба пешгирии бесаводӣ, маҳдуд намудани нобаробарии иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои минбаъдаи таҳсилу касбомӯзӣ мусоидат мекунад.
Сеюм, кафолати давлатии таълими умумии асосии ҳатмии ройгон.
Қисми аввали моддаи мазкур масъулияти давлатро дар фароҳам овардани шароити зарурӣ барои гирифтани таълими умумии асосӣ муқаррар менамояд.
Мафҳуми кафолати давлатӣ танҳо эътирофи ҳуқуқро ифода намекунад, балки ташкили шароити воқеии амалисозии онро низ дар бар мегирад. Аз ҷумла, фаъолияти муассисаҳои таълимии давлатӣ, таъмини шароити муносиб барои омӯзиш, дастрасии кӯдакон ба муҳити таълимӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои зарурӣ барои идомаи таҳсил аз ҷумлаи вазифаҳои муҳим дар ин самт мебошанд.
Чорум, фароҳам овардани имконияти гирифтани таҳсилоти миёнаи умумӣ ва касбӣ.
Қисми дуюми моддаи 41 имконияти гирифтани таҳсилоти миёнаи умумӣ, ибтидоии касбӣ, миёнаи касбӣ ва олии касбиро дар муассисаҳои таълимии давлатӣ ба таври ройгон, дар доираи муқаррарнамудаи қонун, пешбинӣ менамояд.
Ин муқаррарот барои рушди неруи инсонӣ, омода намудани мутахассисони соҳибкасб ва қонеъ гардонидани талаботи иқтисоди миллӣ ба кадрҳои баландихтисос аҳаммияти муҳим дорад.
Зеро пешрафти ҳар як давлат аз сатҳи дониш, малакаи касбӣ, қобилияти эҷодӣ ва рақобатпазирии шаҳрвандони он вобастагии мустақим дорад.
Панҷум, танзими шаклҳои дигари таълим тавассути қонун.
Ин қисми модда нишон медиҳад, ки соҳаи маориф дорои низоми муайяни ҳуқуқӣ буда, шаклҳо, тартиб ва шароити ташкили таълим бояд дар асоси қонунгузории амалкунанда муайян карда шаванд.
Аз нигоҳи иҷтимоӣ, моддаи 41 танҳо ҳуқуқи шахсро ба гирифтани дониш эътироф намекунад, балки барои ташаккули ҷомеаи босавод, рушди неруи зеҳнӣ, тарбияи мутахассисони соҳибкасб ва баланд бардоштани рақобатпазирии давлат заминаи конститутсионӣ мегузорад.
Дар шароити рушди босуръати илму техника ва технологияҳои муосир аҳаммияти ин меъёр боз ҳам меафзояд. Ҷомеае, ки ба дониш, илм, маориф ва тарбияи насли наврас таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир менамояд, барои пешрафти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ имкониятҳои бештар пайдо мекунад.
Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ ҳамчун ниҳоди асосии татбиқи ҳуқуқи конститутсионӣ ба таҳсил нақши калидӣ доранд. Мактаб танҳо макони омӯзиши фанҳои таълимӣ нест, балки муҳити ташаккули шахсият, тафаккури мустақил, малакаҳои муошират, масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон ва ҳисси ватандӯстӣ мебошад.
Аз ин рӯ, иҷрои талаботи моддаи 41 танҳо бо қабули санадҳои ҳуқуқӣ маҳдуд намегардад. Он беҳтар намудани сифати таҳсил, такмили маҳорати касбии омӯзгорон, таҳкими заминаи моддиву техникии муассисаҳои таълимӣ, истифодаи технологияҳои муосири таълим ва фароҳам овардани дастрасии баробари кӯдакону наврасон ба таҳсилро низ тақозо менамояд.
Дар баробари ин, таъмини ҳамкории муассири оила ва мактаб, баланд бардоштани масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзандон ва фароҳам овардани муҳити мусоиди омӯзиш аз омилҳои муҳими татбиқи самараноки ҳуқуқ ба таҳсил мебошанд.
Ҳамин тариқ, моддаи 41 яке аз меъёрҳои муҳими иҷтимоии Конститутсия буда, робитаи мустақими ҳуқуқи инсонро бо рушди маориф, пешрафти ҷомеа ва ояндаи давлат инъикос мекунад. Татбиқи пурраи ин меъёр барои тарбияи насли босавод, соҳибмаърифат, ватандӯст, касбомӯхта ва дорои тафаккури мустақил заминаи устувор фароҳам меорад.
Бо ҳамин маънӣ, сармоягузорӣ ба соҳаи маориф, дастгирии омӯзгорон ва баланд бардоштани сифати таълиму тарбия на танҳо масъалаи соҳавӣ, балки яке аз шартҳои асосии татбиқи арзишҳои конститутсионӣ ва таъмини рушди устувори давлату ҷомеа мебошад.
Ислоҳоти конститутсионӣ — омили таҳкими низоми давлатдорӣ
Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ асосҳои давлатдорӣ ва самтҳои муҳими рушди ҷомеаро муайян менамояд. Аммо ҳаёти ҷамъиятӣ раванди доимо инкишофёбанда буда, тағйир ёфтани муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ зарурати такмили низоми ҳуқуқиро ба миён меорад.
Аз ин лиҳоз, ислоҳоти конститутсионӣ яке аз воситаҳои муҳими мутобиқ намудани заминаҳои ҳуқуқии давлат ба талаботи марҳилаҳои нави рушди ҷомеа ба ҳисоб меравад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон баъд аз қабули Конститутсия бо мақсади такмили сохтори конститутсионӣ, рушди низоми мақомоти давлатӣ ва мукаммал гардонидани муносибатҳои ҳуқуқӣ се маротиба — солҳои 1999, 2003 ва 2016 — тавассути раъйпурсии умумихалқӣ ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.
Марҳилаи нахустини ислоҳоти конститутсионӣ 26-уми сентябри соли 1999 амалӣ гардид. Ин тағйиру иловаҳо дар шароити татбиқи раванди сулҳу оштии миллӣ ва дар заминаи Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки 27-уми июни соли 1997 ба имзо расида буд, аҳаммияти махсуси сиёсиву ҳуқуқӣ доштанд.
Яке аз тағйироти муҳими ин марҳила ташкили парламенти думаҷлиса — Маҷлиси Олӣ, иборат аз Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон, ба ҳисоб мерафт. Ин иқдом барои рушди парламентаризм, такмили фаъолияти қонунгузорӣ ва ташаккули низоми нави намояндагӣ дар сохтори ҳокимияти давлатӣ замина гузошт.
Марҳилаи дуюми ислоҳоти конститутсионӣ 22-юми июни соли 2003 баргузор гардид. Тағйиру иловаҳои ин давра ба такмили минбаъдаи сохтори конститутсионӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ ва танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ равона шуда буданд.
Дар натиҷаи ин ислоҳот як қатор меъёрҳои Конститутсия такмил ёфта, заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва низоми сиёсиву ҳуқуқии кишвар мукаммал гардиданд.
Марҳилаи сеюми ислоҳоти конститутсионӣ 22-юми майи соли 2016 амалӣ гардид. Тағйиру иловаҳои ин давра масъалаҳои марбут ба сохтори конститутсионӣ, фаъолияти мақомоти давлатӣ, низоми сиёсӣ ва муносибатҳои муҳими ҷамъиятиро фаро гирифтанд.
Аз ҷумла, дар моддаи 1 шакли идораи президентии Ҷумҳурии Тоҷикистон мушаххас гардид. Моддаи 100 бошад, тағйирнопазирии шакли идораи ҷумҳурӣ, тамомияти арзӣ ва моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро муқаррар менамояд.
Моҳияти ислоҳоти конститутсионӣ дар он ифода меёбад, ки он барои такмили низоми давлатдорӣ, таҳкими заминаҳои ҳуқуқии истиқлолият ва мутобиқ намудани фаъолияти сохторҳои давлатӣ ба талаботи марҳилаҳои нави рушди ҷомеа имконият фароҳам меорад.
Ҳамзамон, моддаҳои 98 ва 99 тартиби ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияро муайян мекунанд. Мутобиқи онҳо, тағйиру иловаҳо бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ ворид карда мешаванд ва пешниҳодҳои дахлдор бояд тибқи тартиби муқаррарнамудаи Конститутсия сурат гиранд.
Мавҷудияти чунин тартиби махсус аҳаммияти олии ҳуқуқии Конститутсия ва зарурати эҳтиёткорона муносибат намуданро ба тағйир додани асосҳои сохтори конститутсионӣ нишон медиҳад.
Ҳамин тариқ, се марҳилаи ислоҳоти конститутсионӣ дар Тоҷикистон раванди ташаккул ва такмили низоми ҳуқуқии давлатро инъикос намуда, дар таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва мукаммалсозии сохтори мақомоти давлатӣ нақши муҳим гузоштанд.
Конститутсия дар шароити муосир: кафили ваҳдати миллӣ ва рушди устувори ҷомеа
Дар шароити ҷаҳонишавӣ, рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ва тағйирёбии муносибатҳои сиёсиву иқтисодии ҷаҳон нақши Конститутсия ҳамчун заминаи асосии ҳуқуқии давлат ва ҷомеа боз ҳам меафзояд.
Таҷрибаи давлатдории муосир нишон медиҳад, ки суботи сиёсӣ, амнияти миллӣ, рушди иқтисодӣ ва пешрафти иҷтимоӣ бо низоми мукаммали ҳуқуқӣ, фаъолияти самараноки мақомоти давлатӣ ва эҳтироми волоияти қонун робитаи ногусастанӣ доранд.
Дар чунин шароит Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо санади танзимкунандаи муносибатҳои ҷамъиятӣ, балки омили муҳими ҳифзи истиқлолият, таҳкими ваҳдати миллӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии рушди устувори давлат ба ҳисоб меравад.
Яке аз арзишҳои муҳиме, ки Конститутсия барои таҳкими он замина гузоштааст, ваҳдати миллӣ мебошад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон собит намуд, ки сулҳу субот, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагии ҷомеа аз муҳимтарин шартҳои бақои давлат ва пешрафти миллат мебошанд.
Ваҳдати миллӣ танҳо мафҳуми сиёсӣ набуда, балки арзиши муҳими иҷтимоӣ ва маънавӣ низ мебошад. Он дар эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, баробарии шаҳрвандон, ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти муштараки аъзои ҷомеа ифода меёбад.
Дар ин замина, Конститутсия ҳамчун санади муттаҳидкунандаи ҷомеа барои ҳамзистии осоишта, ҳифзи манфиатҳои умумимиллӣ ва таҳкими эътимоди шаҳрвандон ба низоми ҳуқуқии давлат замина фароҳам меорад.
Масъалаи ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ва манфиатҳои миллӣ низ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини ҳар як шаҳрванди кишвар мебошад. Эҳтиром ба Конститутсия, риояи қонунҳо, ҳифзи рамзҳои давлатӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар ободии Ватан нишонаҳои муҳими масъулияти шаҳрвандӣ мебошанд.
Дар баробари ин, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, бахусус наврасону ҷавонон, дар шароити имрӯза аҳаммияти махсус дорад. Ҷавонон ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа бояд на танҳо аз ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии худ огоҳ бошанд, балки уҳдадориҳои шаҳрвандии худро низ дуруст дарк намоянд.
Маърифати ҳуқуқӣ танҳо донистани меъёрҳои қонунгузорӣ нест. Он пеш аз ҳама, қобилияти истифодаи дурусти ҳуқуқ, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ ва дарки масъулият дар назди ҷомеаро дар бар мегирад.
Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ, оила ва дигар ниҳодҳои ҷомеа вазифадоранд, ки дар ташаккули ҷаҳонбинии ҳуқуқӣ, эҳтиром ба қонун ва тарбияи насли дорои масъулияти баланди шаҳрвандӣ саҳми муассир гузоранд.
Муҳим аст, ки омӯзиши Конститутсия дар муассисаҳои таълимӣ танҳо бо азхудкунии моддаҳои алоҳида маҳдуд нагардад. Наврасону ҷавонон бояд моҳияти арзишҳои конститутсионӣ, аҳаммияти адолат, баробарҳуқуқӣ, таҳаммулпазирӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми ҳуқуқи дигаронро дар ҳаёти ҳаррӯзаи худ татбиқ намоянд.
Дар баробари ин, Конститутсия барои рушди соҳаҳои муҳими ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла маориф, тандурустӣ, иқтисодиёт, фарҳанг ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ заминаҳои ҳуқуқӣ фароҳам овардааст.
Пешрафти ин соҳаҳо, баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум, фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти соҳибкорӣ, дастгирии оила ва дастрасии шаҳрвандон ба хизматрасониҳои иҷтимоӣ аз ҷумлаи омилҳои муҳими рушди устувори кишвар мебошанд.
Рушди устувор танҳо афзоиши нишондиҳандаҳои иқтисодӣ нест. Он ҳамчунин маънои таъмини суботи иҷтимоӣ, ҳифзи муҳити зист, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ, рушди илм, маориф ва фарҳангро дорад. Аз ин рӯ, меъёрҳои конститутсионӣ барои ташаккули низоми муносибатҳои ҷамъиятие, ки ба манфиатҳои наслҳои имрӯзу оянда хизмат мекунанд, аҳаммияти бунёдӣ доранд.
Дар замони муосир, ки таҳдидҳои иттилоотӣ, ифротгароӣ, терроризм, низоъҳои минтақавӣ ва дигар зуҳуроти номатлуб ба амнияти давлатҳо таъсир мерасонанд, тақвияти маърифати сиёсиву ҳуқуқии шаҳрвандон аҳаммияти дучанд пайдо мекунад.
Ҳар як шаҳрванд бояд дарк намояд, ки ҳифзи сулҳу субот, истиқлолияти давлатӣ, ваҳдати миллӣ ва амнияти ҷомеа танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ набуда, балки масъулияти умумии тамоми ҷомеа мебошад.
Аз ин рӯ, эҳтиром ва риояи Конститутсия бояд ба ҷузъи ҷудонашавандаи фарҳанги ҳуқуқӣ ва рафтори ҳар як сокини кишвар табдил ёбад. Танҳо дар чунин шароит метавон ҷомеаи дорои масъулияти баланди шаҳрвандӣ, тафаккури созанда ва эътимоди устувор ба қонунро ташаккул дод.
Ҳамин тариқ, аҳаммияти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шароити муосир бо ҳифзи арзишҳои бунёдии давлатдорӣ, таҳкими ваҳдати миллӣ, рушди маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии пешрафти тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа муайян мегардад.
Хулоса
Дар маҷмӯъ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун дастоварди бузурги давлатдории миллӣ дар таърихи навини миллати тоҷик мақоми хосса дорад. Ин санади олии ҳуқуқӣ дар марҳилаи ниҳоят ҳассоси таърихӣ қабул гардида, барои таҳкими истиқлолияти давлатӣ, барқарорсозии сохторҳои сиёсиву ҳуқуқӣ, таъмини сулҳу субот ва ташаккули давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ заминаи устувор гузошт.
Арзиши таърихии Конститутсия дар он ифода меёбад, ки он роҳи минбаъдаи рушди давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистонро муайян намуда, асосҳои ҳуқуқии муносибатҳои давлат ва ҷомеаро муқаррар кард.
Имрӯз ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ ва эҳтирому риояи меъёрҳои он вазифаи муҳими шаҳрвандии ҳар як сокини кишвар мебошад. Зеро истиқлолияти давлатӣ, сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва пешрафти ҷомеа арзишҳое мебошанд, ки ҳифзи онҳо аз ҳар як шаҳрванди ватандӯст ҳисси баланди масъулиятшиносӣ, худогоҳӣ ва садоқат ба Ватанро талаб менамояд.
Дар ин раванд соҳаи маориф ва муассисаҳои таълимӣ нақши муҳим доранд. Мактаб на танҳо макони омӯзиши илму дониш, балки муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, худшиносии миллӣ, фарҳанги ҳуқуқӣ ва ҳисси масъулияти шаҳрвандии насли наврас мебошад.
Вазифаи ҳар як омӯзгор дар баробари таълиму тарбия аз он иборат аст, ки дар замири хонандагон эҳтиром ба Конститутсия, қонун, арзишҳои миллӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва манфиатҳои давлату ҷомеаро тарбия намояд.
Оила низ ҳамчун нахустин муҳити иҷтимоии тарбияи инсон дар ташаккули маърифати ҳуқуқӣ ва ахлоқии фарзандон нақши муассир дорад. Ҳамкории пайвастаи оила ва муассисаи таълимӣ метавонад насли наврасро дар рӯҳияи ватандӯстӣ, қонунмеҳварӣ, масъулиятшиносӣ ва эҳтироми арзишҳои умумибашарӣ ба камол расонад.
Мо бояд дарк намоем, ки эҳтиром ба Конститутсия танҳо донистани моддаҳои он нест. Эҳтироми воқеии Конститутсия пеш аз ҳама, дар риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ, муносибати масъулона ба ҷомеа ва саҳмгузорӣ дар ободии Ватан зоҳир мегардад.
Маҳз дар сурати ба фарҳанги ҳаррӯзаи шаҳрвандон табдил ёфтани арзишҳои конститутсионӣ метавон ҷомеаи солим, мутамаддин, ҳуқуқбунёд ва дорои масъулияти баланди шаҳрвандиро ташаккул дод.
Бешубҳа, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун рамзи соҳибистиқлолӣ, ваҳдати миллӣ ва асоси низоми ҳуқуқии давлат барои наслҳои имрӯзу оянда мактаби бузурги давлатдорӣ ва роҳнамои боэътимоди зиндагӣ хоҳад буд.
Конститутсия танҳо санади ҳуқуқӣ нест, балки паймони умумимиллии масъулият дар назди давлат, ҷомеа ва наслҳои оянда мебошад. Арҷгузорӣ ба он маънои эҳтиром ба истиқлолият, ҳуқуқу озодиҳои инсон, сулҳу субот ва ояндаи ободи Тоҷикистонро дорад.
Конститутсия ҳастии давлат, кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шоҳсутуни ояндаи ободу осудаи Тоҷикистон аст!
